بدن انسان برای حفظ عملکرد طبیعی اندام‌های حیاتی تلاش می‌کند دمای مرکزی خود را در محدوده نسبتاً ثابتی نگه دارد. هنگامی که فرد برای مدت طولانی در معرض سرما قرار می‌گیرد، بدن ابتدا با مکانیسم‌هایی مانند انقباض عروق سطحی و لرز تلاش می‌کند گرما را حفظ یا تولید کند. اگر از دست رفتن گرما ادامه پیدا کند و بدن نتواند آن را جبران کند، دمای مرکزی کاهش می‌یابد و عملکرد مغز، قلب، عضلات و سایر اندام‌ها به تدریج مختل می‌شود.
دمای کمتر از ۳۵ درجه سانتی‌گراد معیار شناخته‌شده برای هیپوترمی است، اما برای شروع اقدامات اولیه نباید منتظر اندازه‌گیری دقیق دمای بدن ماند. اگر فردی پس از قرار گرفتن در سرما، باران یا آب سرد دچار لرز، خستگی شدید، گیجی، کندی گفتار یا اختلال حرکتی شده باشد، باید احتمال هیپوترمی را جدی گرفت و برای دریافت کمک پزشکی اقدام کرد. CDC تأکید می‌کند که هیپوترمی حتی در دماهای بالاتر از حدود ۴٫۴ درجه سانتی‌گراد نیز ممکن است رخ دهد، به‌خصوص اگر لباس یا بدن فرد بر اثر باران، عرق یا آب سرد خیس شده باشد.
مهم‌ترین علائم هیپوترمی
لرز یکی از شناخته‌شده‌ترین علائم اولیه هیپوترمی است. بدن از طریق انقباض سریع عضلات سعی می‌کند گرما تولید کند، اما با ادامه کاهش دما توان این مکانیسم دفاعی نیز کمتر می‌شود. فرد ممکن است ابتدا از سرمای شدید، خستگی و بی‌حسی شکایت کند و سپس در انجام کارهای ساده مانند بستن زیپ لباس، گرفتن اشیا یا راه رفتن دچار مشکل شود.
گیجی، کاهش تمرکز، اختلال حافظه، صحبت کردن نامفهوم، خواب‌آلودگی و دست‌وپاچلفتی شدن حرکات از علائم مهمی هستند که نشان می‌دهند سرما بر عملکرد مغز اثر گذاشته است. نکته خطرناک این است که خود فرد ممکن است به دلیل همین اختلال ذهنی شدت وضعیتش را تشخیص ندهد یا تصمیم‌های نادرستی بگیرد. در مراحل پیشرفته‌تر، تنفس و ضربان قلب ممکن است آهسته شود، فرد توانایی راه رفتن را از دست بدهد و سطح هوشیاری کاهش پیدا کند. توقف لرز در فردی که همچنان به‌شدت سرد است نیز نباید به‌عنوان بهبود تلقی شود و می‌تواند نشانه پیشرفت هیپوترمی باشد.
در نوزادان و کودکان کم‌سن، علائم ممکن است با بزرگسالان متفاوت باشد. CDC پوست سرد و قرمز و کاهش واضح انرژی را از نشانه‌های قابل توجه هیپوترمی در نوزادان معرفی می‌کند. کودکان به دلیل نسبت بیشتر سطح بدن به وزن می‌توانند سریع‌تر از بزرگسالان گرما از دست بدهند و به همین دلیل قرار گرفتن طولانی آنها در محیط سرد باید جدی گرفته شود.
باد، لباس خیس و آب سرد چگونه خطر هیپوترمی را افزایش می‌دهند؟
تنها عددی که روی دماسنج دیده می‌شود تعیین‌کننده خطر نیست. باد می‌تواند لایه هوای نسبتاً گرم اطراف سطح بدن را جابه‌جا کند و اتلاف گرما را افزایش دهد. به همین دلیل ممکن است قرار گرفتن در دمایی که در حالت عادی قابل تحمل به نظر می‌رسد، در شرایط باد شدید بسیار خطرناک‌تر شود.
خیس شدن بدن یا لباس نیز اهمیت زیادی دارد. آب انتقال گرما را سریع‌تر می‌کند و لباس خیس بخش زیادی از توان عایق‌کاری خود را از دست می‌دهد. فردی که در هوای خنک خیس شده یا پس از فعالیت بدنی با لباس آغشته به عرق متوقف می‌شود، ممکن است خیلی سریع‌تر از انتظار دچار افت دمای بدن شود. به همین دلیل خشک ماندن لباس و تعویض سریع پوشاک خیس از اصول مهم پیشگیری از هیپوترمی است.
افتادن در آب سرد وضعیت پرخطرتری ایجاد می‌کند، زیرا بدن در آب می‌تواند گرما را بسیار سریع‌تر از هوای سرد از دست بدهد. CDC و NIOSH قرار گرفتن در آب سرد را یکی از شرایط مهم بروز هیپوترمی می‌دانند. استفاده از جلیقه نجات و تجهیزات متناسب با فعالیت‌های آبی در شرایط سرد می‌تواند علاوه بر جلوگیری از غرق‌شدگی، شانس بقا را در چنین شرایطی افزایش دهد.
چه افرادی بیشتر در معرض هیپوترمی قرار دارند؟
هر فردی ممکن است در شرایط مناسب دچار هیپوترمی شود، اما بعضی گروه‌ها آسیب‌پذیرترند. سالمندان یکی از این گروه‌ها هستند، زیرا توانایی بدن در تنظیم دما و حتی احساس سرما می‌تواند با افزایش سن کاهش پیدا کند. سالمندانی که به‌تنهایی زندگی می‌کنند یا در خانه‌هایی با گرمایش ناکافی حضور دارند نیز ممکن است بدون قرار گرفتن در فضای باز دچار هیپوترمی شوند.
نوزادان و کودکان خردسال نیز گرما را سریع‌تر از بزرگسالان از دست می‌دهند. افرادی که برای مدت طولانی در فضای باز فعالیت می‌کنند، کوهنوردان، طبیعت‌گردان، کارگران فضای باز و افرادی که سرپناه مناسب ندارند نیز با خطر بیشتری روبه‌رو هستند. خستگی شدید نیز توانایی بدن برای تحمل سرما را کاهش می‌دهد.
برخی بیماری‌ها می‌توانند تنظیم دمای بدن را مختل کنند. کم‌کاری تیروئید، دیابت، سوءتغذیه، سکته مغزی، بیماری پارکینسون و بعضی آسیب‌های نخاعی از جمله شرایطی هستند که Mayo Clinic آنها را با افزایش خطر هیپوترمی مرتبط می‌داند. برخی داروها از جمله تعدادی از داروهای ضدافسردگی، ضدروان‌پریشی، داروهای آرام‌بخش و مسکن‌های مخدر نیز می‌توانند بر تنظیم دمای بدن یا سطح هوشیاری اثر بگذارند.
الکل چرا خطر هیپوترمی را بیشتر می‌کند؟
احساس گرمایی که پس از مصرف الکل ایجاد می‌شود می‌تواند گمراه‌کننده باشد. الکل باعث گشاد شدن عروق نزدیک سطح پوست می‌شود و در نتیجه خون گرم بیشتری به سطح بدن می‌رسد. ممکن است فرد در لحظه احساس گرما کند، اما همین فرایند می‌تواند سرعت از دست رفتن گرما از سطح پوست را افزایش دهد.
الکل همچنین قدرت قضاوت را کاهش می‌دهد و ممکن است باعث شود فرد متوجه شدت سرما نشود، لباس مناسب نپوشد یا دیرتر به محیط امن منتقل شود. کاهش پاسخ طبیعی لرز نیز یکی دیگر از مشکلات است. به همین دلیل مصرف الکل نه راهی برای گرم شدن در سرماست و نه نوشیدنی مناسبی برای فرد مبتلا به هیپوترمی محسوب می‌شود.
لباس مناسب برای پیشگیری از هیپوترمی
پوشیدن چند لایه لباس یکی از مؤثرترین راه‌های حفظ گرمای بدن است. به جای یک لباس بسیار ضخیم، چند لایه مناسب می‌تواند هوای گرم را میان لایه‌ها نگه دارد و امکان تنظیم پوشش را نیز فراهم کند. لباس‌ها نباید آن‌قدر تنگ باشند که حرکت یا گردش خون را محدود کنند و در هوای سرد استفاده از چند لایه نسبتاً آزاد معمولاً گزینه مناسب‌تری است.
لایه نزدیک پوست بهتر است بتواند رطوبت ناشی از تعریق را از بدن دور کند، لایه میانی نقش حفظ گرما را بر عهده داشته باشد و لایه بیرونی در برابر باد و بارش مقاومت ایجاد کند. کلاه، دستکش، کفش مناسب و پوشش ضدآب در شرایط زمستانی اهمیت زیادی دارند، زیرا نواحی بدون پوشش سریع‌تر در معرض سرما قرار می‌گیرند. CDC استفاده از چند لایه لباس آزاد، پوشش مقاوم در برابر آب، کلاه و دستکش را از اقدامات اصلی پیشگیری در هوای بسیار سرد می‌داند.
مدیریت تعریق نیز اهمیت دارد. پوشیدن لباس بسیار زیاد هنگام فعالیت سنگین ممکن است باعث تعریق شود و پس از کاهش فعالیت، لباس مرطوب سرعت از دست رفتن گرما را افزایش دهد. در کوهنوردی و فعالیت‌های زمستانی باید پوشش را متناسب با میزان فعالیت تنظیم کرد و لباس خشک اضافی نیز همراه داشت.
کمک‌های اولیه برای فرد مبتلا به هیپوترمی
اگر احتمال می‌دهید فردی دچار هیپوترمی شده است، دریافت کمک پزشکی را در اولویت قرار دهید. هیپوترمی یک اورژانس پزشکی است و اقدامات خانگی نباید جایگزین ارزیابی پزشکی شوند. فرد را تا حد امکان با ملایمت از محیط سرد به مکانی گرم و خشک منتقل کنید. اگر انتقال به فضای بسته امکان‌پذیر نیست، او را در برابر باد و زمین سرد محافظت کنید و یک لایه عایق مانند پتو زیر بدن قرار دهید.
لباس‌های خیس باید با کمترین حرکت اضافی از بدن خارج و با لباس خشک یا پتو جایگزین شوند. سر و گردن نیز باید گرم نگه داشته شوند، اما صورت نباید پوشانده شود. در فرد دچار هیپوترمی شدید، حرکات خشن، تکان دادن یا ماساژ شدید بدن می‌تواند خطرناک باشد، زیرا قلب در دماهای پایین نسبت به اختلال ریتم حساس‌تر می‌شود. Mayo Clinic توصیه می‌کند چنین فردی به‌آرامی جابه‌جا شود و حرکت‌های غیرضروری محدود شوند.
گرم کردن باید ابتدا بر بخش مرکزی بدن مانند قفسه سینه، گردن و کشاله ران متمرکز شود. استفاده از پتوهای خشک و گرم یا کمپرس گرم و نه داغ می‌تواند کمک‌کننده باشد. منبع گرما نباید مستقیماً با پوست تماس داشته باشد. قرار دادن فرد در حمام بسیار داغ، استفاده از چراغ حرارتی یا گرم کردن شدید و ناگهانی اندام‌ها توصیه نمی‌شود. گرم کردن دست‌ها و پاها پیش از بخش مرکزی بدن می‌تواند باعث بازگشت سریع خون سرد به سمت قلب و اندام‌های حیاتی شود و وضعیت را بدتر کند.
نوشیدنی گرم چه زمانی مجاز است؟
نوشیدنی گرم می‌تواند در فرد مبتلا به هیپوترمی خفیف کمک‌کننده باشد، اما فقط در شرایط مشخص. فرد باید کاملاً هوشیار، قادر به نشستن یا کنترل راه هوایی و قادر به بلع بدون مشکل باشد. در چنین شرایطی می‌توان نوشیدنی گرم، شیرین و بدون الکل در اختیار او قرار داد. CDC و NHS هر دو بر این نکته تأکید دارند که به فرد بیهوش یا فردی که توان بلع مناسب ندارد نباید چیزی برای نوشیدن داده شود.
نوشیدنی گرم درمان اصلی هیپوترمی نیست و نباید انتقال فرد به مرکز درمانی را به تأخیر بیندازد. همچنین تأکید بر دمنوش‌های خاص، ویتامین‌ها یا ترکیبات گیاهی برای درمان هیپوترمی مبنای کمک اولیه استاندارد ندارد. هدف اصلی در این شرایط جلوگیری از ادامه اتلاف گرما، گرم کردن ایمن بدن و دسترسی سریع به مراقبت پزشکی است.
کارهایی که در هیپوترمی نباید انجام داد
ماساژ دادن دست‌ها، پاها یا بخش‌های بسیار سرد بدن اقدام مناسبی نیست. فرد نباید مقابل بخاری بسیار داغ، آتش، چراغ گرمایشی یا منبع حرارتی مستقیم قرار گیرد. حمام داغ نیز برای گرم کردن سریع بدن توصیه نمی‌شود. گرمای شدید علاوه بر خطر سوختگی پوست سرد و بی‌حس، می‌تواند فشار اضافی بر قلب وارد کند و احتمال اختلال ریتم قلب را افزایش دهد.
دادن الکل نیز ممنوع است. اگر فرد خواب‌آلود، گیج یا بیهوش است، نباید غذا یا نوشیدنی به او داد. همچنین تصور اینکه فرد با توقف لرز بهتر شده است می‌تواند بسیار خطرناک باشد، زیرا در هیپوترمی شدید ممکن است بدن دیگر توان کافی برای تولید لرز نداشته باشد.
چه زمانی باید فوراً با اورژانس تماس گرفت؟
هر زمان که پس از قرار گرفتن در سرما علائمی مانند گیجی، اختلال گفتار، خواب‌آلودگی غیرعادی، کاهش هماهنگی، ناتوانی در راه رفتن، تنفس آهسته یا کاهش سطح هوشیاری دیده شود، باید با اورژانس محلی تماس گرفت. اگر دمای مرکزی بدن اندازه‌گیری شده و کمتر از ۳۵ درجه سانتی‌گراد است، مراجعه فوری پزشکی ضروری است.
در هیپوترمی شدید ممکن است تشخیص تنفس یا نبض دشوار شود. اگر فرد هیچ نشانه‌ای از حیات مانند تنفس طبیعی، حرکت یا سرفه ندارد، باید فوراً از اورژانس راهنمایی گرفت و در صورت آموزش‌دیدگی احیای قلبی ریوی را آغاز کرد و تا رسیدن کمک پزشکی ادامه داد. افراد مبتلا به هیپوترمی شدید باید بسیار آرام جابه‌جا شوند.
درمان هیپوترمی در بیمارستان
نوع درمان پزشکی به شدت افت دمای بدن و وضعیت عمومی فرد بستگی دارد. در موارد خفیف ممکن است گرم نگه داشتن بیمار با پتوهای گرم و مایعات مناسب کافی باشد، اما در هیپوترمی متوسط و شدید روش‌های فعال‌تری برای افزایش دمای مرکزی بدن لازم می‌شود.
پزشکان ممکن است از سرم وریدی گرم‌شده، اکسیژن گرم و مرطوب یا روش‌های تخصصی‌تر برای گرم کردن بدن استفاده کنند. در برخی موارد شدید، خون می‌تواند از بدن خارج، گرم و دوباره وارد جریان خون شود. روش‌هایی برای وارد کردن محلول گرم به بعضی حفره‌های بدن نیز در شرایط خاص قابل استفاده است. هم‌زمان ریتم قلب، تنفس، فشار خون و سایر علائم حیاتی به‌طور مداوم کنترل می‌شوند، زیرا هیپوترمی شدید می‌تواند باعث اختلالات خطرناک قلبی شود.
هیپوترمی و سرمازدگی یکسان نیستند
هیپوترمی به کاهش دمای مرکزی کل بدن گفته می‌شود، در حالی که سرمازدگی یا Frostbite به یخ‌زدگی و آسیب موضعی پوست و بافت‌های زیر آن مربوط است. این دو مشکل ممکن است هم‌زمان در یک فرد ایجاد شوند، به‌خصوص پس از قرار گرفتن طولانی در سرمای شدید.
انگشتان دست و پا، گوش‌ها، بینی، گونه‌ها و چانه از نواحی مستعد سرمازدگی هستند. بی‌حسی، تغییر رنگ پوست و سفت یا مومی شدن آن می‌تواند نشانه آسیب ناشی از سرما باشد. سرمازدگی نیز نیازمند مراقبت پزشکی است و ناحیه آسیب‌دیده نباید مالش داده شود.
پیشگیری از هیپوترمی در فضای باز
پیشگیری بیش از هر چیز به برنامه‌ریزی پیش از قرار گرفتن در سرما وابسته است. بررسی وضعیت هوا، توجه به باد و بارش، همراه داشتن لباس خشک اضافه، پوشیدن کفش و پوشش ضدآب و محدود کردن زمان حضور در سرمای شدید می‌تواند خطر را کاهش دهد. در فعالیت‌هایی مانند کوهنوردی، طبیعت‌گردی و کار طولانی در فضای باز باید همیشه احتمال تغییر ناگهانی آب‌وهوا را در نظر گرفت.
خستگی، گرسنگی و کمبود تجهیزات مناسب می‌توانند توان بدن برای مقابله با سرما را کاهش دهند. بهتر است افراد در برنامه‌های زمستانی تنها حرکت نکنند و اعضای گروه وضعیت یکدیگر را زیر نظر داشته باشند، زیرا یکی از ویژگی‌های خطرناک هیپوترمی این است که فرد مبتلا ممکن است به دلیل گیجی و کاهش قدرت تصمیم‌گیری خودش متوجه وخامت شرایط نشود.
در سالمندان، کودکان، افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای و کسانی که داروهای مؤثر بر هوشیاری یا تنظیم دمای بدن مصرف می‌کنند، توجه به دمای محیط اهمیت بیشتری دارد. هیپوترمی الزاماً در ارتفاعات یا طوفان برف اتفاق نمی‌افتد و حتی یک خانه بسیار سرد یا ماندن با لباس خیس در هوای خنک نیز می‌تواند برای افراد آسیب‌پذیر خطر ایجاد کند.
شناخت هیپوترمی بیش از آنکه به حفظ کردن یک عدد محدود شود، به تشخیص تغییرات رفتاری و جسمی فرد بستگی دارد. لرز، گیجی، صحبت نامفهوم، افت هماهنگی حرکتی و خواب‌آلودگی پس از مواجهه با سرما علائمی نیستند که بتوان آنها را نادیده گرفت. خارج کردن فرد از محیط سرد، تعویض لباس خیس، گرم کردن آرام بخش مرکزی بدن و تماس سریع با اورژانس از مهم‌ترین اقداماتی هستند که باید انجام شوند. در مقابل، ماساژ اندام‌ها، استفاده از گرمای بسیار شدید، حمام داغ و دادن الکل می‌تواند وضعیت را بدتر کند. واکنش سریع و صحیح در این شرایط ممکن است تفاوت میان یک حادثه قابل کنترل و یک وضعیت تهدیدکننده زندگی باشد.
هنوز نظری ثبت نشده است.