هیپوکامپ ساختاری خمیده در قسمت داخلی لوب گیجگاهی مغز است و در هر دو نیمکره مغز ساختارهای هیپوکامپی وجود دارند. این ناحیه بخشی از شبکه وسیع‌تری در لوب گیجگاهی میانی است که با ساختارهایی مانند قشر انتورینال ارتباط نزدیک دارد. هیپوکامپ خود نیز از بخش‌های مختلفی مانند شکنج دندانه‌دار، نواحی CA1 تا CA4 و سابیکولوم تشکیل شده است و هر یک از این بخش‌ها در پردازش اطلاعات نقش‌های تخصصی‌تری دارند. منابع آناتومی عصبی نیز شکل کلی این ساختار را شبیه اسب دریایی توصیف می‌کنند؛ شباهتی که نام Hippocampus از آن گرفته شده است.
اندازه کوچک هیپوکامپ نباید باعث شود نقش آن در عملکرد مغز دست‌کم گرفته شود. این ساختار با شبکه گسترده‌ای از نواحی قشری و زیرقشری ارتباط دارد و یکی از مراکز مهم پردازش اطلاعات مربوط به حافظه، محیط، زمان و ارتباط میان رویدادها محسوب می‌شود. با این حال تشبیه هیپوکامپ به یک «هارددیسک» یا انبار ساده حافظه چندان دقیق نیست؛ عملکرد آن بیشتر به ایجاد، مرتبط کردن و تثبیت بعضی انواع خاطرات شباهت دارد تا ذخیره مستقیم تمام اطلاعاتی که در طول زندگی تجربه می‌کنیم.
نقش هیپوکامپ در یادگیری و ایجاد خاطرات جدید
یکی از مهم‌ترین وظایف هیپوکامپ کمک به رمزگذاری اطلاعات جدید است؛ یعنی فرایندی که طی آن تجربه‌ای که اکنون اتفاق می‌افتد به یک بازنمایی عصبی تبدیل می‌شود که امکان یادآوری بعدی آن وجود دارد. وقتی با فرد جدیدی آشنا می‌شویم، به مکانی تازه می‌رویم یا رویدادی را تجربه می‌کنیم، هیپوکامپ همراه با سایر بخش‌های مغز در مرتبط کردن افراد، مکان‌ها، زمان و جزئیات آن تجربه نقش دارد.
هیپوکامپ به‌ویژه برای حافظه اظهاری یا Declarative Memory اهمیت دارد. این نوع حافظه شامل اطلاعات و رویدادهایی است که می‌توانیم به‌صورت آگاهانه به یاد بیاوریم و درباره آنها صحبت کنیم. مؤسسه ملی سلامت روان آمریکا حافظه اظهاری را شامل رمزگذاری، ذخیره، تثبیت و بازیابی اطلاعات مربوط به واقعیت‌ها و رویدادها می‌داند و مدارهای هیپوکامپی را یکی از اجزای مهم این سیستم معرفی می‌کند.
نکته مهم این است که فرایند حافظه به شکل ساده «ورود اطلاعات به حافظه کوتاه‌مدت و سپس انتقال آنها به هیپوکامپ و ذخیره همیشگی» انجام نمی‌شود. حافظه نتیجه تعامل چندین شبکه مغزی است. هیپوکامپ برای ایجاد و تثبیت بسیاری از خاطرات جدید اهمیت دارد، اما بازنمایی خاطرات بلندمدت در شبکه‌های گسترده‌تری از قشر مغز توزیع می‌شود. حتی درباره میزان وابستگی خاطرات قدیمی و جزئیات رویدادهای گذشته به هیپوکامپ، نظریه‌های مختلفی در علوم اعصاب وجود دارد.
هیپوکامپ و حافظه رویدادی
حافظه رویدادی یا Episodic Memory به توانایی به یاد آوردن تجربه‌های شخصی مربوط می‌شود؛ برای مثال اینکه آخر هفته کجا بودید، با چه کسی ملاقات کردید یا در یک سفر چه اتفاقی افتاد. چنین خاطراتی معمولاً فقط شامل یک واقعیت نیستند بلکه زمان، مکان، افراد و جزئیات مختلف یک رویداد را به یکدیگر متصل می‌کنند.
هیپوکامپ در ایجاد همین ارتباط‌ها نقش مهمی دارد. به همین دلیل آسیب شدید به هیپوکامپ و ساختارهای مرتبط در لوب گیجگاهی میانی می‌تواند باعث شود فرد وقایعی را که پس از آسیب اتفاق می‌افتند به‌درستی در حافظه پایدار ثبت نکند. شخص ممکن است بتواند چند لحظه مکالمه را دنبال کند اما بعداً بخش زیادی از آنچه رخ داده را به خاطر نیاورد.
این مسئله با فراموشی عادی متفاوت است. همه انسان‌ها نام، قرار ملاقات یا بخشی از جزئیات یک اتفاق را گاهی فراموش می‌کنند، اما اختلال شدید در ایجاد خاطرات تازه می‌تواند زندگی مستقل فرد را مختل کند و نیازمند بررسی پزشکی است.
نقش هیپوکامپ در حافظه فضایی و مسیریابی
هیپوکامپ فقط در به یاد آوردن گذشته نقش ندارد؛ شناخت محیط و جهت‌یابی نیز به فعالیت شبکه‌های مرتبط با این ساختار وابسته است. مغز باید بتواند موقعیت مکان‌ها را نسبت به یکدیگر تشخیص دهد و تصویری ذهنی از محیط ایجاد کند تا بتوانیم از یک نقطه به نقطه دیگر حرکت کنیم.
مطالعات عصب‌شناسی نقش مهم هیپوکامپ در یادگیری و حافظه فضایی را نشان داده‌اند. این قابلیت زمانی قابل مشاهده است که مسیر خانه تا محل کار را به خاطر می‌آوریم، در ساختمانی جدید موقعیت اتاق‌ها را یاد می‌گیریم یا پس از چند بار حضور در یک محله بدون استفاده از نقشه مسیر را پیدا می‌کنیم.
بنابراین استفاده از اصطلاح «حافظه انتزاعی» برای توضیح این عملکرد چندان دقیق نیست. اصطلاحاتی مانند حافظه فضایی، حافظه رویدادی و حافظه معنایی توصیف علمی‌تری از انواع حافظه مرتبط با شبکه هیپوکامپی ارائه می‌دهند.
هیپوکامپ چگونه به تثبیت حافظه کمک می‌کند؟
پس از یادگیری، خاطره جدید فوراً به شکلی کاملاً پایدار تبدیل نمی‌شود. مجموعه‌ای از فرایندهای عصبی که با عنوان تثبیت حافظه یا Memory Consolidation شناخته می‌شوند، به پایدارتر شدن اطلاعات تازه کمک می‌کنند. هیپوکامپ در این فرایند، به‌خصوص برای خاطرات وابسته به آن، نقش مهمی دارد.
یکی از نظریه‌های مهم علوم اعصاب این است که در جریان تثبیت سیستم‌ها، تعامل میان هیپوکامپ و قشر مغز به مرور باعث بازسازمان‌دهی خاطرات می‌شود. در این مدل، بازنمایی‌هایی که در ابتدا وابستگی بیشتری به هیپوکامپ دارند با گذشت زمان در شبکه‌های گسترده‌تر قشری ادغام می‌شوند. این فرایند بسیار پیچیده‌تر از انتقال ساده یک فایل از حافظه موقت به یک محل دائمی است.
خواب چه ارتباطی با هیپوکامپ و حافظه دارد؟
خواب بخش مهمی از فرایند یادگیری و حافظه است. پژوهش‌های متعدد نشان داده‌اند که خواب پس از یادگیری می‌تواند به تثبیت برخی خاطرات کمک کند و کمبود خواب نیز توانایی یادگیری اطلاعات تازه را کاهش دهد. در جریان خواب، الگوهایی از فعالیت عصبی مرتبط با تجربه‌های اخیر دوباره فعال می‌شوند و تعامل میان هیپوکامپ و نواحی قشری می‌تواند به تثبیت و بازسازمان‌دهی اطلاعات کمک کند.
با این حال نباید خواب را به‌عنوان فرایندی تصور کرد که تمام اطلاعات روز را بدون انتخاب به حافظه بلندمدت انتقال می‌دهد. شواهد نشان می‌دهند فرایند تثبیت حافظه انتخابی‌تر و پیچیده‌تر از این تصور است و اهمیت، توجه و ویژگی‌های اطلاعات آموخته‌شده نیز بر آن اثر دارند.
کم‌خوابی به‌خصوص پیش از یادگیری می‌تواند توانایی مغز برای رمزگذاری مؤثر اطلاعات تازه را کاهش دهد. به همین دلیل خواب کافی نه یک ترفند ساده برای «تقویت هیپوکامپ»، بلکه یکی از اجزای اساسی عملکرد طبیعی حافظه و یادگیری است.
بیمار H.M. و کشفی که شناخت ما از حافظه را تغییر داد
یکی از مشهورترین نمونه‌های تاریخ علوم اعصاب مربوط به هنری مولیسون است که سال‌ها در مقالات علمی با حروف H.M. معرفی می‌شد. او برای درمان صرع شدید در سال ۱۹۵۳ تحت جراحی دوطرفه بخش‌هایی از لوب گیجگاهی میانی قرار گرفت که قسمت قابل توجهی از ساختارهای هیپوکامپی نیز درگیر آن بود. پس از جراحی، توانایی او برای ایجاد بسیاری از خاطرات اظهاری جدید به‌شدت مختل شد.
نکته‌ای که این مورد را برای دانشمندان بسیار مهم کرد این بود که همه انواع یادگیری در H.M. از بین نرفته بودند. او می‌توانست در بعضی تکالیف حرکتی با تمرین پیشرفت کند، حتی در حالی که به یاد نمی‌آورد قبلاً همان تمرین را انجام داده است. این یافته یکی از شواهد مهمی بود که نشان داد حافظه یک سیستم واحد نیست و حافظه اظهاری و انواع حافظه غیراظهاری به شبکه‌های عصبی متفاوتی وابسته‌اند.
بررسی H.M. همچنین نشان داد این تصور که تمام خاطرات انسان در هیپوکامپ ذخیره می‌شوند نادرست است. بسیاری از اطلاعات و مهارت‌های قدیمی او همچنان باقی مانده بودند و برخی انواع یادگیری جدید نیز امکان‌پذیر بودند. این پرونده به شکل‌گیری نظریه‌های مدرن درباره سیستم‌های متعدد حافظه کمک بزرگی کرد.
آسیب هیپوکامپ چه مشکلاتی ایجاد می‌کند؟
نوع علائم ناشی از آسیب هیپوکامپ به شدت، محل و یک‌طرفه یا دوطرفه بودن آسیب و همچنین درگیری سایر ساختارهای مغزی بستگی دارد. آسیب دوطرفه قابل توجه می‌تواند با اختلال جدی در ایجاد خاطرات اظهاری جدید همراه شود؛ حالتی که به آن فراموشی پیش‌گستر یا Anterograde Amnesia گفته می‌شود.
فرد ممکن است یک سؤال را چند بار تکرار کند، مکالمه‌ای را که مدت کوتاهی قبل انجام داده فراموش کند یا افراد و اطلاعات تازه را به سختی به خاطر بسپارد. حافظه رویدادهای گذشته نیز ممکن است تا درجاتی تحت تأثیر قرار گیرد، اما شدت این مشکل در افراد مختلف یکسان نیست.
آسیب هیپوکامپ می‌تواند در شرایط متفاوتی مانند آسیب مغزی، کمبود شدید اکسیژن، برخی انواع سکته، التهاب مغزی، صرع لوب گیجگاهی یا بیماری‌های تحلیل‌برنده عصبی مشاهده شود. به همین دلیل وجود فراموشی به‌تنهایی به معنی «آسیب هیپوکامپ» نیست و علت مشکلات حافظه باید با ارزیابی پزشکی مشخص شود.
آیا مشکلات تکلم و تصمیم‌گیری نشانه اختلال هیپوکامپ هستند؟
مشکلاتی مانند اختلال تکلم یا ضعف تصمیم‌گیری را نباید به‌طور مستقیم و اختصاصی به هیپوکامپ نسبت داد. زبان، توجه، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری به شبکه‌های گسترده‌ای از مغز وابسته‌اند و نواحی پیش‌پیشانی و بخش‌های مختلف قشر مغز در آنها نقش دارند.
گم شدن مکرر در مکان‌های آشنا یا ناتوانی در به خاطر آوردن رویدادهای اخیر می‌تواند همراه با برخی اختلالات شناختی دیده شود، اما حتی این نشانه‌ها نیز اختصاصی هیپوکامپ نیستند. مشکلات حافظه می‌توانند بر اثر داروها، اختلال خواب، افسردگی، مشکلات تیروئید، کمبود بعضی مواد مغذی، بیماری‌های عصبی و عوامل متعدد دیگری ایجاد شوند.
مؤسسه ملی سالمندی آمریکا توصیه می‌کند اگر فرد مرتب سؤال‌های یکسان را تکرار می‌کند، در محیط‌های آشنا گم می‌شود، در دنبال کردن دستورها مشکل پیدا کرده یا تغییرات حافظه فعالیت‌های روزمره او را مختل کرده است، برای ارزیابی پزشکی مراجعه کند.
هیپوکامپ و بیماری آلزایمر
هیپوکامپ و قشر انتورینال از نواحی مهمی هستند که در مراحل ابتدایی بیماری آلزایمر می‌توانند تحت تأثیر فرایند بیماری قرار گیرند. مؤسسه ملی سالمندی آمریکا اعلام می‌کند آسیب آلزایمر معمولاً در ابتدا ارتباطات میان نورون‌های نواحی مرتبط با حافظه، از جمله قشر انتورینال و هیپوکامپ، را مختل می‌کند و سپس به بخش‌های گسترده‌تری از قشر مغز گسترش می‌یابد.
به همین دلیل مشکلات به خاطر آوردن اطلاعات و وقایع اخیر یکی از علائم شناخته‌شده آلزایمر است. با پیشرفت بیماری، توانایی‌های دیگری مانند زبان، استدلال، قضاوت و انجام مستقل فعالیت‌های روزمره نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرند.
البته فراموش کردن یک نام یا جا گذاشتن وسیله‌ای در خانه به معنی ابتلا به آلزایمر نیست. فراموشی‌های خفیف می‌توانند در افراد سالم نیز رخ دهند. مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که تغییر حافظه نسبت به گذشته محسوس باشد، تکرار شود و توانایی انجام فعالیت‌های معمول زندگی را مختل کند.
ارتباط هیپوکامپ و افسردگی
مطالعات تصویربرداری مغزی ارتباط میان افسردگی اساسی و تفاوت‌هایی در حجم هیپوکامپ را گزارش کرده‌اند، اما این موضوع پیچیده‌تر از عبارت ساده «افسردگی باعث کوچک شدن هیپوکامپ می‌شود» است. یکی از بزرگ‌ترین تحلیل‌های بین‌المللی ENIGMA نشان داد حجم هیپوکامپ در افراد مبتلا به اختلال افسردگی اساسی به‌طور متوسط اندکی کمتر از افراد گروه کنترل بود، اما اندازه این تفاوت کوچک بود و بیشتر در افراد مبتلا به دوره‌های مکرر افسردگی مشاهده شد.
هنوز نمی‌توان از این مطالعات نتیجه گرفت که کاهش حجم هیپوکامپ در همه افراد مبتلا به افسردگی وجود دارد یا استرس و کورتیزول به تنهایی علت آن هستند. مدت بیماری، تعداد دوره‌های افسردگی، سن شروع، عوامل ژنتیکی، تجربه‌های استرس‌زا و درمان همگی می‌توانند در نتایج مشاهده‌شده نقش داشته باشند.
به همین دلیل اندازه هیپوکامپ در MRI یک آزمایش تشخیصی برای افسردگی نیست و نمی‌توان براساس آن وجود یا شدت افسردگی را تعیین کرد.
استرس مزمن چه اثری بر هیپوکامپ دارد؟
هیپوکامپ گیرنده‌های متعددی برای هورمون‌های مرتبط با پاسخ استرس دارد و به همین دلیل اثر استرس طولانی‌مدت بر این ساختار سال‌هاست مورد مطالعه قرار گرفته است. مطالعات حیوانی نشان داده‌اند استرس مزمن و افزایش طولانی‌مدت گلوکوکورتیکوئیدها می‌تواند تغییراتی در شاخه‌های دندریتی، سیناپس‌ها و برخی فرایندهای مربوط به انعطاف‌پذیری عصبی هیپوکامپ ایجاد کند.
اما بیان اینکه «کورتیزول بالا نورون‌های هیپوکامپ را از بین می‌برد» برای انسان بیش از حد ساده و قطعی است. نتایج پژوهش‌های انسانی و حیوانی نشان می‌دهند رابطه استرس، هورمون‌ها و ساختار هیپوکامپ تحت تأثیر شدت و مدت استرس، سن، ویژگی‌های فردی و عوامل متعدد دیگر قرار دارد.
مدیریت استرس همچنان برای سلامت عمومی، خواب و عملکرد شناختی مفید است، اما مدیتیشن یا تمرین تنفس را نباید به‌عنوان روشی تضمینی برای افزایش حجم یا «بازسازی» هیپوکامپ معرفی کرد.
ورزش چه تأثیری بر هیپوکامپ دارد؟
فعالیت بدنی یکی از عادت‌هایی است که بیشترین شواهد را در زمینه سلامت عمومی مغز دارد. یک مطالعه تصادفی کنترل‌شده مشهور روی ۱۲۰ سالمند بدون زوال عقل نشان داد یک سال ورزش هوازی با افزایش حدود دو درصدی حجم هیپوکامپ قدامی و بهبود حافظه فضایی همراه بود. افزایش حجم در آن مطالعه با سطح بالاتر BDNF نیز ارتباط داشت.
با این حال نباید نتیجه یک مطالعه را به همه سنین و همه افراد تعمیم داد. برای مثال یک کارآزمایی روی جوانان سالم پس از ۱۲ هفته ورزش افزایش مشخصی در حجم هیپوکامپ مشاهده نکرد. این تفاوت نشان می‌دهد اثر ورزش بر ساختار مغز به سن، مدت برنامه، وضعیت اولیه فرد و سایر عوامل وابسته است.
مؤسسه ملی سالمندی آمریکا فعالیت بدنی منظم را به دلیل مزایای گسترده آن برای سلامت قلب، متابولیسم، خلق‌وخو و مغز توصیه می‌کند و دستورالعمل‌های عمومی برای بزرگسالان حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت بدنی در هفته را مطرح می‌کنند. اگر فرد بیماری زمینه‌ای دارد یا مدت زیادی بی‌تحرک بوده است، شروع فعالیت شدید بهتر است با نظر پزشک انجام شود.
آیا ماده غذایی خاصی هیپوکامپ را تقویت می‌کند؟
این تصور که مصرف یک خوراکی خاص مانند بلوبری، گردو یا ماهی می‌تواند مستقیماً هیپوکامپ را «تقویت» یا بازسازی کند، از شواهد موجود فراتر می‌رود. سلامت مغز بیشتر تحت تأثیر الگوی کلی زندگی و تغذیه قرار دارد تا یک ماده غذایی منفرد.
الگوهای غذایی مدیترانه‌ای و MIND که بر مصرف سبزیجات، میوه، حبوبات، غلات کامل، ماهی، آجیل و چربی‌های غیراشباع تأکید دارند در برخی مطالعات مشاهده‌ای با سلامت شناختی بهتر یا خطر کمتر زوال شناختی همراه بوده‌اند. با این حال مؤسسه ملی سالمندی آمریکا تأکید می‌کند که شواهد هنوز قطعی نیستند و برخی کارآزمایی‌های بالینی تفاوت چشمگیری نسبت به رژیم‌های کنترل نشان نداده‌اند.
در حال حاضر هیچ مکمل یا ویتامینی وجود ندارد که بتوان آن را به‌طور عمومی برای جلوگیری از آلزایمر یا محافظت اختصاصی از هیپوکامپ توصیه کرد. بنابراین به جای جست‌وجوی یک «غذای معجزه‌گر برای حافظه»، تمرکز بر تغذیه متعادل، فعالیت بدنی، کنترل فشار خون و دیابت، خواب مناسب و پرهیز از مصرف دخانیات رویکرد منطقی‌تری است.
خواب کافی برای حافظه و یادگیری
خواب مناسب فقط برای رفع خستگی نیست و در عملکرد حافظه نقش فعالی دارد. هنگام خواب، به‌خصوص در بخش‌هایی از خواب غیر REM، فعالیت‌های هماهنگی میان هیپوکامپ و شبکه‌های قشری مشاهده می‌شود که با تثبیت خاطرات ارتباط دارند. پژوهش‌های علوم اعصاب از نقش خواب هم در آماده کردن مغز برای یادگیری جدید و هم در پردازش اطلاعاتی که قبلاً آموخته شده‌اند حمایت می‌کنند.
به همین دلیل مطالعه طولانی همراه با کم‌خوابی الزاماً راه مؤثری برای یادگیری بیشتر نیست. فرد ممکن است ساعت بیشتری بیدار بماند اما توان رمزگذاری و تثبیت اطلاعات کاهش پیدا کند. برنامه منظم خواب، به‌خصوص در دوره‌هایی که یادگیری زیادی انجام می‌شود، بخشی از فرایند یادگیری محسوب می‌شود نه زمانی که از آن گرفته شده است.
چگونه از سلامت حافظه و مغز محافظت کنیم؟
هیچ روش اثبات‌شده‌ای وجود ندارد که بتوان با آن هیپوکامپ را به شکل اختصاصی و تضمینی «قوی» کرد، اما مجموعه‌ای از رفتارهای سالم با عملکرد شناختی بهتر و کاهش برخی عوامل خطر بیماری‌های مغزی ارتباط دارند. فعالیت بدنی منظم، خواب کافی، تغذیه متعادل، حفظ ارتباطات اجتماعی، کنترل فشار خون و قند خون، یادگیری فعالیت‌های تازه و درمان مشکلاتی مانند افسردگی و اختلال خواب از مهم‌ترین اقداماتی هستند که برای سلامت عمومی مغز توصیه می‌شوند.
اثر این اقدامات معمولاً حاصل تعامل چند سیستم بدن است. ورزش فقط روی هیپوکامپ اثر نمی‌گذارد، بلکه سلامت قلب و عروق، متابولیسم و خلق را نیز بهبود می‌دهد. خواب نیز تنها خاطرات را تثبیت نمی‌کند و برای تنظیم عملکرد بسیاری از سیستم‌های عصبی و فیزیولوژیک ضروری است. همین نگاه چندجانبه از تمرکز افراطی بر یک ماده غذایی، مکمل یا تمرین خاص علمی‌تر است.
چه زمانی مشکلات حافظه نیاز به بررسی پزشکی دارند؟
فراموشی‌های گاه‌به‌گاه لزوماً غیرطبیعی نیستند، اما تغییر قابل توجه نسبت به وضعیت قبلی فرد باید جدی گرفته شود. تکرار مداوم یک سؤال، فراموش کردن مرتب قرارها و رویدادهای اخیر، گم شدن در مسیرهای آشنا، سردرگمی درباره زمان و مکان یا ناتوانی در انجام کارهایی که فرد قبلاً به‌راحتی انجام می‌داده است از نشانه‌هایی هستند که ارزیابی پزشکی را توجیه می‌کنند.
این علائم الزاماً به معنی بیماری آلزایمر یا آسیب هیپوکامپ نیستند. بعضی علت‌های مشکلات حافظه قابل درمان‌اند و پزشک ممکن است بسته به شرایط فرد، داروهای مصرفی، خواب، خلق‌وخو، بیماری‌های زمینه‌ای و عملکرد شناختی را بررسی کند و در صورت نیاز آزمایش‌های تکمیلی یا تصویربرداری درخواست دهد.
هیپوکامپ یکی از قطعات کلیدی شبکه پیچیده حافظه است، اما حافظه انسان محصول همکاری بخش‌های متعدد مغز است. این ساختار در ایجاد و تثبیت بسیاری از خاطرات اظهاری، مرتبط کردن جزئیات تجربه‌ها و شناخت فضای اطراف نقش مهمی دارد و پرونده‌هایی مانند H.M. نشان داده‌اند که بدون عملکرد طبیعی شبکه هیپوکامپی، ایجاد خاطرات جدید می‌تواند به‌شدت مختل شود، در حالی که برخی انواع یادگیری همچنان باقی می‌مانند. همین تفاوت نشان می‌دهد مغز یک آرشیو ساده نیست؛ شبکه‌ای از سیستم‌های حافظه است که هر کدام بخشی از تجربه انسانی را شکل می‌دهند. مراقبت از سلامت مغز نیز بیش از یک خوراکی یا تمرین خاص به مجموعه‌ای از عادت‌های پایدار مانند خواب مناسب، تحرک، سلامت قلب و عروق، تغذیه متعادل و رسیدگی به تغییرات غیرعادی حافظه وابسته است.
هنوز نظری ثبت نشده است.